Vëdde la sorgiss ëd Gravitassion

La '''gravitassion''' a l'é un-a dle [[fòrse fondamentaj]] dla natura ch'a fa atiré doi còrp con [[massa]] l'un vers l'àutr. A l'é responsàbil ëd fenòmen com la caduta dij còrp vers la [[Tèra]], l'òrbita dij pianeta antorn al [[Sol]], e la formassion ëd stèile e galassie. La teorìa clàssica dla gravitassion a l'é stàita formulà da [[Isaac Newton]], mentre na descrission pì precisa a l'é smonùa da la [[relatività general]] d'[[Albert Einstein]].

== Natura dla gravitassion ==  
La gravitassion a peul esse descrivùa con doi manere diferent:  
* **Lej ëd Newton**: La fòrsa gravitassional ('''F''') antra doi còrp a l'é proporzional al prodot ëd soe masse ('''m₁''' e '''m₂''') e anversament proporzional al quadrà ëd la distansa ('''r''') antra lor:  
<math>F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}</math>  
<BR>andoa '''G''' a l'é la [[costanta ëd gravitassion universal]] (6.674×10⁻¹¹ N·m²/kg²).  
* **Relatività general**: La gravitassion a l'é nen na fòrsa, ma la conseguensa dla curvadura dlë [[spassi-temp]] causà da la massa. Còrp ch'as treuvo ant ës camp curvà a seguo ëd trajetòrie ciamà "geodésiche".  

== Sorgiss e generassion ==  
Tuti ij còrp con massa a género un camp gravitassional. Pì la massa a l'é granda e pì fòrt a l'é ël camp:  
* **Ogèt cit**: Na pera o na montagna a produvo un camp débol.  
* **Corp celest**: La Tèra, ël Sol, o ij përtus nèir a género camp fòrt.  
* **Massa an moviment**: Scond la relatività, ëdcò l'energìa e la pression a contribuisso al camp.  

== Aplicassion ==  
La gravitassion a l'ha 'n ròl sentral ant:  
* **Astronomìa**: Spieghé ij moviment dij pianeta e l'espansion dl'Univers.  
* **Ingegnerìa**: Calcolé ël pèis ëd struture o la trajetòria dij satélit.  
* **Vita quotidian-a**: Ten-e l'atmosfera e j'oceàn aderent a la Tèra, generé le maree.  
* **Tecnologìa**: Sistema GPS ch'a dòvra coretiv relativìstich për precision.  

== Unità e mzura ==  
* **Acelerassion gravitassional (g)**: An [[Sistema antërnassional|SI]], as mzura an m/s². Sla surfassa terestra, ''g'' ≈ 9.81 m/s².  
* **Fòrsa gravitassional**: As mzura an [[Newton (unità)|newton]] (N). Es: ël pèis ëd n'òm ëd 70 kg a l'é ''F'' = 70 kg × 9.81 m/s² ≈ 686.7 N.  
* **Strument**: Balansa për masse, acceleròmeter për mzuré ''g''.  

== Efet e Sicurëssa ==  
* **Pèis**: Sensassion ëd fòrsa gravitassional sël còrp.  
* **Microgravità**: Ant lë spassi, ridussion dël pèis a peul causé pèrdita d'òss e mùscoj.  
* **Përtus nèir**: Camp gravitassional tant fòrt che gnente, gnanca la lus, a peul scapé.  
* **Sicurëssa**: Anvironament con gravità motobin àuta a sarìo letaj për l'òm.  

== Stòria ==  
* **[[Galileo Galilei]]** (sécol XVII): A dimostra che tùit ij còrp a dròco con la midema acelerassion (an gnorand l'atrit).  
* **[[Isaac Newton]]** (1687): A fòrmula la lej ëd la gravitassion universal ant ël lìber _[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]_.  
* **[[Henry Cavendish]]** (1798): A mzura G për la prima vira con na balansa ëd torsion.  
* **[[Albert Einstein]]** (1915): A publica la teorìa dla relatività general, arvolussionand la comprension dla gravitassion.  

[[Categorìa:Fìsica]]  
[[Categorìa:Astronomìa]]  
[[Categorìa:Tecnologìa]]  
[[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]]