Vëdde la sorgiss ëd Jean le Rond d'Alembert

{{Prinsipi}}
[[Figura:Alembert.jpg|thumb|right|200px|Jean le Rond d'Alembert]]
Matemàtich e fìsich.<br>
'''Jean-Baptiste Le Rond d'Alembert''' a l'era nà a [[Paris]] ël 16 ëd novèmber dël 1717.
A l'era ël fieul bastard d'un comissari d'artijerìa, ël sivalié Destouche-Canon, e dla marchèisa ëd Tencin, che ai 17 ëd novèmber 1717 a l'ha bandonalo dnans a la cesa ëd Saint-Jean-le-Rond, davzin a [[Notre-Dame]].
Për sòn, a l'é stàit [[batesà]] '''Jean-Baptiste Lerond''', nòm che dël 1738 a cangg-rà an '''d'Alembert'''.
Sò pare a l'ha piassalo an na [[famija]] e a l'ha garantije jë studi al [[colege gesuita dle Quatr Nassion]] dal 1730 al 1735.

Apress avèj studià drit e medzin-a, a taca con la [[matemàtica]].
As fa tòst conòsse, an mandand dle comunicassion [[siensa|sientìfiche]] a l'[[Academia dle Siense]], anté ch'a intra dël 1741.<br>
A l'avìa anvìa ëd ven-e arnomà e a taca a fé arserche ansima a 'd soget studià da àutri ('me [[Alexis Claude Clairaut|Clairaut]], [[Étienne Bézout|Bézout]] e [[Leonhard Euler|Euler]]), ma soens sensa sucess.

Dal 1745 d'Alembert a l'é angagià ant la vita filosòfica e anteletual dël mond dij [[Ciàir]].
A travaja con [[Denis Diderot|Diderot]] a l'[[Enciclopedìa]], publicà ant ël perìod 1751-1777.
Dël 1754 a intra ant l'[[Academia fransèisa]].

== Le frission con j'academie ==
Le relassion antra d'Alembert e j'academie a son viaman vastasse.

Ël prim assident gròss a-i é staje an ocasion d'un premi an sij [[flùid]] ëd l'[[Academia ëd Berlin]].
D'Alembert a l'avìa mandaje un tòch an [[lenga latin-a|latin]] ant lë dzèmber 1749, ma sota sugeriment d'Euler ël premi a l'é staje arfudà.
Euler a l'ha dovrà vàire dj'idèje ch'a-i ero për scrive vàire ëd soe memòrie an sij flùid, anté ch'as treuvo cole che al di d'ancheuj a son ciamà j'[[equassion diferensial d'Euler|equassion d'Euler]].<br />
Le polémiche con Euler e l'Academia ëd Berlin a l'han tocà ëdcò ël [[càlcol antëgral]], la [[precession dj'equinòssi]] e le [[còrde vibrante]].<br />
Ëdcò con Clairaut a-i son ëstaje dle ruse, dzortut apress la surtìa dla III part dle ''Recherches sur le système du monde'' dël 1756.

Dal 1758 d'Alembert e ël giovo [[Joseph-Louis Lagrange|Lagrange]] a intro an corëspondensa.
A sarà na relassion ch'a bolversërà la [[vita]] sientìfica ëd d'Alembert an sò darié quart ëd sécol e le discussion sientìfiche, d'amicissia, literarie e fin-a [[polìtica|polìtiche]] antra ij doi a andran anans findi a la [[mòrt]] ëd d'Alembert.

A la fin ëd j'agn 1750 e a l'ancamin dij 1760 d'Alembert a cangia la forma ëd soe publicassion sientìfiche.
Nopà ëd seghité a mandé dle memòrie a j'academie o a publiché dij tratà prestigios, a deuvra ij giornaj për fé conòsse cheidun dij sò travaj e për polemisé contra ij sò aversari, për esempi con Clairaut a propòsit dla [[comëtta]], dël [[problema dij tre còrp]] e dle tàule dla [[Lun-a]] antra 'l 1757 e ël 1762; o con [[Daniel Bernoulli]] an sla [[vacinassion]] ant ël [[1761]]-1762.
A pùblica ëdcò chèich volum disorgànich ëd memòrie, ciamà ''Opuscules mathématiques''.

La fin ëd la [[guèra dij set agn]] dël [[fërvé]] 1763 a-i përmet ëd realisé sò proget ëd viage a [[Potsdam]] e a [[Berlin]] ant l'istà ëd col ann.
An cost'ocasion a rancontra për l'ùnica vira Euler.

Apress esse chitasse con Julie de Lespinasse, l'ùnich amor ëd soa vita, as artira con ameiror ant un cit apartament davzin al [[Louvre]].
A l'é mòrt a Paris ël 29 d'otóber dël 1783.

==Soe contribussion==
La pì part dij travaj sientìfich ëd d'Alembert a j'ero vers la [[fìsica]].

Soe contribussion prinsipaj an matemàtica a rësguardo lë studi dij [[nùmer compless]], l'[[anàlisi matemàtica|anàlisi]] e la teorìa dla [[probabilità]].<br>
A sërca ëd definì ël [[logaritm ëd Napier|logaritm]] e le fonsion [[potensa (matemàtica)|potense]] an sij nùmer compless e dël 1746 a da la prima [[dimostrassion]], scasi giusta, dël [[teorema fondamental dl'àlgebra]].

Ant l'anàlisi, d'Alembert a combat contra l'idèja, spantià da [[Gottfried Wilhelm von Leibniz|Leibniz]] e Euler, ëd në stat antërmes (l'''infinitaman cit'') antra l'esse nul e 'l nen ess-lo; ma la nossion ëd [[lìmit]] ch'a propon a resta nen precisa e a l'é pà adotà daj matemàtich dl'época.<br>
A definiss ij lìmit infinì e a confronta le [[fonsion]] dantorn a 'n pont an fortend che un-a a l'é inifinitaman pì cita dl'àutra s'ël [[rapòrt]] dla sconda për la prima a tend vers l'infinì.

Në studi an sle còrde vibrante a lo men-a a arzòlve dël 1747 l'[[equassion diferensial|equassion]] a [[derivà]] parsiaj

<div style="text-align: center"><math> \frac{1}{v^2} \frac{ \partial^2u}{ \partial t^2} = \frac{ \partial^2u}{ \partial x^2} </math></div>
anté che u a l'é na fonsion ëd doe variàbij.

D'Alembert a l'é anteressasse ëd probabilità e dë [[statìstica]], aplicandie a la demografìa.
A fa la distinsion antra [[speransa]] ëd vita, ch'a stima a trantesses agn, e vita mesan-a, ch'a fissa a eut agn (a l'época la mità dle masnà a muirìo a costa età).

==A pòrto sò nòm==
*[[Criteri ëd d'Alembert]]
* [[Paradòss ëd D'Alembert]]
*[[Teorema ëd d'Alembert-Gauss]]

==Euvre prinsipaj==
*Traité de dynamique (1743)
*Traité des fluides (1744)
*Réflexions sur la cause générale des vents (1747)
*Recherches sur la précession des equinoxes (1749)
*Essai sur la résistance des fluides (1752)
*Recherches sur le système du monde (1754-1756)
{{Fin}}
[[Categorìa:Fìsich|Alembert, Jean le Rond d']]
[[Categorìa:Matemàtich dël 1700|Alembert, Jean le Rond d']]