Sistema Antërnassional ëd Misure

Sistema Antërnassional ëd Misure (SI, dal fransèis Système International d'Unités) a l'é l'ansem d'unità ëd mzura ofissialment arconossù a livel mondial për garantì uniformità ant le mzure sientìfiche, comersiaj e industriaj. Creà dël 1960, a l'é l'evolussion dël Sistema Métrich e a comprend 7 unità base e na serie d'unità derivà, tutë colegà a costante fìsiche universaj.

Stòria

• 1795: La Fransa rivolussionaria a introduv ël Sistema Métrich, basà su méter e kilogram.
• 1875: 17 nassion a firmo ël Tratà dël Méter, fondand ël BIPM për gestì jë standard.
• 1960: La 11ª CGPM a definiss ufissialment l'SI.
• 2019: Tute j'unità a son ridefinìe an basandse su costante naturaj (es. costanta ëd Planck, càrica elementar).

Unità base

Unità	Sìmbol	Grandëssa	Definission (dal 2019)
Méter	m	Longhëssa	Distansa përcorùa da la lus ant ël veuid an $\frac{1}{299.792.458}$ ëd second.
Kilogram	kg	Massa	Definì con la costanta ëd Planck.
Second	s	Temp	Durà ëd 9.192.631.770 period ëd radiaçon d'àtom ëd cesi-133.
Ampère	A	Corent elétrica	Corent ch'a corispond a $1.602176634\times 10^{-19}$ càriche elementar për second.
Kelvin	K	Temperadura	Definì con la costanta ëd Boltzmann $k=1.380649\times 10^{-23}\text{J/K}$.
Mole	mol	Quantità ëd sostansa	1 mol a l'ha $6.02214076\times 10^{23}$ partissele (nùmer ëd Avogadro).
Candela	cd	Antensità luminosa	Antensità luminosa an na diression d'un surs ch'a emet radiaçon a $540\times 10^{12}\text{Hz}$ con potensa ëd $\frac{1}{683}\text{W}$ për steradian.

Unità derivà

• Newton (N): $1\text{N}=1{\text{kg·m/s}}^2$
• Joule (J): $1\text{J}=1\text{N·m}$
• Pascal (Pa): $1\text{Pa}=1{\text{N/m}}^2$
• Watt (W): $1\text{W}=1\text{J/s}$
• Volt (V): $1\text{V}=1\text{J/C}$

Prefiss SI

Ij prefiss SI a përmëtto ëd esprime multipl o frassion dle unità:

• kilo- (k): $10^3$ (es. 1 km = 1000 m)
• centi- (c): $10^{-2}$ (es. 1 cm = 0.01 m)
• micro- (μ): $10^{-6}$ (es. 1 μg = 0.000001 g)

Aplicassion

• Siensa: Base për j'esperiment an fìsica e chìmica.
• Industria: Standard global për produssion e qualità.
• Comersi: Garantiss transassion giuste ant ël mond.

Conclusion

L'SI a l'é la base ëd la cooperassion global ant la siensa e la tecnologìa. Soa precision a l'é vital për ël progrèss uman, e soa gestión ant ël Piemont a arflet n'angagg d'eccellensa.